Dünya siyasetinde bazı ülkelerin önemi sahip oldukları kaynaklardan, bazılarınınki üretim gücünden, bazılarınınki ise bulundukları coğrafyadan gelir. Türkiye, bu unsurların bir araya geldiği ülkelerden biridir. Avrupa, Asya ve Orta Doğu arasındaki konumu; Karadeniz’e, Akdeniz’e ve Kafkasya’ya uzanan bağlantıları, Türkiye’yi uluslararası hesapların sürekli gündeminde tutar. Ancak coğrafyanın sunduğu imkânları kalıcı güce dönüştürmek, haritadaki yerimizden daha fazlasını gerektirir.
George Friedman’ın Türkiye hakkındaki öngörüleri (!) de bu açıdan dikkat çekicidir. Friedman, Gelecek 100 Yıl kitabında Türkiye’yi ilerleyen dönemlerde etkisi artabilecek güçler arasında değerlendirmişti.
Burada mesele şudur: Türkiye’nin artan önemini yalnızca büyük güçlerin ona biçtiği rolle mi açıklayacağız, yoksa Türkiye’nin kendi tercihlerini, birikimini ve çıkarlarını da hesaba katacak mıyız?
Türkiye’nin yükselişini bütünüyle Washington’da hazırlanmış bir planın sonucu saymak, Ankara’nın iradesini ve toplumsal birikimini küçümsemek olur. Buna karşılık uluslararası sistemin açtığı alanları, büyük güçlerin ihtiyaçlarını ve çıkar kesişmelerini görmezden gelmek de gerçekçi değildir. Devletlerin hareket alanı, kendi kapasiteleriyle dış şartların buluştuğu yerde oluşur. Türkiye’nin önündeki fırsatlar da bu ilişkinin içinde değerlendirilmelidir.
Ukrayna savaşı, bu durumun en belirgin örneklerinden biridir. Karadeniz’in güvenliği, Boğazların konumu, ticaret yolları ve taraflarla sürdürülebilen diplomatik temaslar, Türkiye’nin önemini yeniden görünür kıldı. Ankara bakımından mesele, bir savaşta hangi tarafa ne ölçüde yakın durulacağından ibaret değildir. Karadeniz’de istikrarın korunması, savaşın yayılmasının önlenmesi ve bölgedeki güç dengesinin Türkiye’nin güvenliğini tehdit edecek biçimde bozulmaması da temel çıkarlar arasındadır.
Tahıl koridoru girişimi, bu stratejik konumun somut bir diplomatik sonuca nasıl dönüşebildiğini gösterdi. Türkiye ve Birleşmiş Milletlerin aracılığıyla Temmuz 2022’de kurulan mekanizma, yürürlükte kaldığı dönemde yaklaşık 33 milyon ton tahıl ve diğer gıda ürününün Ukrayna limanlarından taşınmasını sağladı. Bu girişim küresel gıda krizini bütünüyle çözmedi; ancak arzın rahatlatılmasına ve insani yardım sevkiyatlarına önemli katkı sundu. Rusya’nın Temmuz 2023’te girişimden çekilmesi ise diplomatik başarıların devamının tarafların siyasi iradesine bağlı olduğunu hatırlattı.
Bu örnekten çıkarılacak ders açıktır: Türkiye’nin değeri, kendisine atfedilene ek olarak, çatışan taraflarla konuşabilmesini sonuç üreten bir diplomasiye dönüştürebildiğinde artar. Böyle bir konum dikkat, sabır ve güvenilirlik gerektirir. Arabuluculuk iddiası, muhatapların sizi dinlemesini sağlayacak ilişkileri korumayı ve verilen sözlerin arkasında durmayı zorunlu kılar.
ABD ile ilişkileri de bu çerçevede okumak gerekir. Washington açısından Türkiye’nin askerî kapasitesi, coğrafi konumu ve NATO içindeki yeri önem taşır. Ankara açısından da Batı’yla savunma, teknoloji, ticaret ve diplomasi bağları stratejik değerini korur. Fakat karşılıklı ihtiyaç, bütün anlaşmazlıkların ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Ocak 2024’te F-16 tedariki ve modernizasyonuna ilişkin Kongre sürecinin başlatılması, savunma iş birliğinin sürdürülebildiğini gösteren somut adımlardan biriydi. Ancak buradan hareketle Türkiye’nin bütün bölgesel politikalarının ABD tarafından desteklendiğini veya ekonomik baskıların tek merkezden belirlenmiş bir yükseliş planına göre ayarlandığını söylemek için ortaya konulmuş yeterlilik taşıyan bir belge arayan için bu belge yoktur.
Türkiye bakımından daha sağlam hedef, öngörüdeki gibi başka ülkelerin gerilemesini beklemekten çok kendi kapasitesini artırmak olmalıdır. Yine öngörüde yerini alan savunma sanayisinde teknoloji geliştirmek, enerjide kaynak çeşitliliğini güçlendirmek, ulaşım bağlantılarını genişletmek ve ihracatta katma değeri yükseltmek, reelde de bizim için bu nedenle önemlidir. Bir güzergâh üzerinde bulunup başkalarının öngörü ya da planlarının içinde olmak başka, o güzergâhın ekonomik ve siyasi değerini, planlara rağmen yönetebilmek başkadır.
Dış politikadaki, öngörülen denilen ki aslında, bu kendi çıkarları adına planlanandır, Bu konjonkturel fırsatların değerlendirilmesi ile oluşan yükselişin iç politikada da bir karşılığı bulunmak zorundadır. Nitelikli eğitim, liyakat, bağımsız araştırma kapasitesi, hukuk güvenliği ve toplumsal dayanışma, ülkenin stratejik gücünün parçalarıdır. Gençlerinin yeteneğini değerlendirebilen, üreticisine güven veren ve kurumlarını güçlendiren bir Türkiye, dışarıdaki fırsatlara daha hazırlıklı karşılık verebilir.
Friedman’ın öngörüleri ya da planlananın onun ağzından aktarılan yaklaşımlar, Türkiye’nin potansiyelini düşünmek için bir başlangıç sunabilir. Fakat hiçbir düşünürün senaryosu, bire bir, bir milletin geleceğinin hazır yol haritası değildir. Gelecek; kararlarla, yatırımlarla, hatalardan çıkarılan derslerle ve uzun vadeli çalışmalarla şekillenir.
Türkiye’nin önünde önemli imkânlar bulunuyor. Bu imkânların ne kadarının kalıcı kazanıma dönüşeceğini, başkalarının Türkiye için kurduğu cümlelerden çok Türkiye’nin kendi hazırlığı belirleyecek.
Asıl stratejik başarı, dünyanın bize ihtiyaç duyduğu anları doğru değerlendirmek ve bu ihtiyacın ötesinde değer üretebilmektir. Türkiye, kendi hedeflerini belirleyebildiği, tercihlerini sürdürebilecek ekonomik gücü kurabildiği ve ilişkilerinde güven sağlayabildiği ölçüde geleceğin düzeninde söz sahibi olacaktır.